Ξεφύλλιζα σήμερα κάποια παλιά τεύχη του  «Σοβιετολογία», ενός αντικομμουνιστικού περιοδικού που εξέδιδε την δεκαετία του ’60 ο μετέπειτα χουντικός Γ. Γεωργαλάς. Κάτι που μου κίνησε το ενδιαφέρον βρισκόταν όχι το ουσιαστικό του περιεχόμενο, αλλά στο εσώφυλλο, εκεί που αναγράφονται τα στοιχεία έκδοσης. Αντί του γνωστού «Απαγορεύεται η αναδημοσίευσις….» κλπ, γράφει το παρακάτω:

Η αναδημοσίευσις των περιεχομένων του περιοδικού ως και η χρησιμοποίησης των στοιχείων του επιτρέπεται ελευθέρως υπό τον όρον ότι θα αναφέρεται η πηγή.

Ουάο! Copyleft άδεια χρήσης! Κάτι παραπλήσιο με Creative Commons Attribution License ή τις μη τυποποιημένες άδειες που χρησιμοποιούμε στην Βικιπαίδεια.

Κατά ένα βαθμό επιβεβαιώνει κάτι που είχα σημειώσει για μελλοντικό σχολιασμό, το ότι οι περισσότερο πρόθυμοι να δώσουν κάτι ελεύθερα και δωρεάν είναι αυτοί που έχουν να κερδίσουν κάτι από αυτό, στην προκείμενη περίπτωση η προώθηση της προπαγάνδας. Γι’αυτό άλλωστε και στην Βικιπαίδεια υπάρχει συνεχής ροή από διάφορους που προωθούν τις ιδέες τους, τα κόμματά τους, τις επιχειρήσεις τους κλπ. Το ότι το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι η προώθηση και όχι η συμμετοχή στην σύνταξη μιας ελεύθερης εγκυκλοπαίδειας είναι εύκολα αποδείξιμο: Εξαφανίζονται αμέσως μόλις διαπιστώσουν ότι τελικά δεν μπορούν να προωθήσουν τα δικά τους. Τελικά αυτό που τους ενδιαφέρει δεν είναι να δώσουν ελεύθερο περιεχόμενο, είναι να διαδωθεί η προπαγάνδα τους, και μια ελεύθερη άδεια χρήσης το κάνει ευκολότερο.

Το Βήμα δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Προσλαμβάνει «λογοκριτές» η Wikipedia». Το άρθρο είναι ένα τέλειο παράδειγμα, προχειροδουλειάς, κακής αντιγραφής, παραπλάνησης για την δημιουργία εντυπώσεων. Οτιδήποτε άλλο εκτός από ένα σωστό άρθρο μιας θεωρούμενης «σοβαρής» εφημερίδας.

Ο ίδιος ο τίτλος περιλαμβάνει δύο σημεία που δεν ισχύουν:

1. «Προσλαμβάνει»: Ουδείς προσλαμβάνει οποιονδήποτε. Δικαίωμα έγκρισης/ελέγχου μιας επεξεργασίας θα έχουν οι περισσότεροι από τους εθελοντές συντάκτες που υπάρχουν σήμερα ή θα εγγραφούν στο μέλλον. Άλλωστε η Wikipedia δεν είναι μια οντότητα με τέτοια δομή που να έχει νόημα η έκφραση ότι «προσλαμβάνεται» κάποιος, ακόμη και οι διαχειριστές αποκτούν δικαιώματα μέσα από διαδικασίες της ίδιας της κοινότητας.
2. «λογοκριτές»: Πρακτικά οποιοσδήποτε εγγεγραμμένος χρήστης θα μπορεί να ασκεί αυτό τον έλεγχο, συνεπώς ουσιαστικά όλοι οι συντάκτες είναι και ελεγκτές. Επίσης ο έλεγχος αφορά μόνο την τυχούσα ύπαρξη βανδαλισμών (π.χ. βρισιές) ή ατεκμηρίωτων ισχυρισμών και όχι οτιδήποτε άλλο. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι δεν πρόκειται για «λογοκρισία» αλλά για «μια δεύτερη ματιά».

Περνώντας και από το σώμα του άρθρου, σε αντίθεση με ότι γράφει, καμία πρόσβαση οποιουδήποτε εθελοντή δεν πρόκειται να καταργηθεί, είτε επώνυμου, είτε ψευδώνυμου, είτε ανώνυμου. Η Wikipedia θα συνεχίσει να γράφεται από εθελοντές συντάκτες και να ελέγχεται από τους ίδιους εθελοντές συντάκτες/ελεγκτές σε αντίθεση με ότι ισχυρίζεται το άρθρο. Μάλιστα, στην ουσία αποτελεί άνοιγμα των άρθρων που βρίσκονται υπό καθεστώς «ημιπροστασίας«, αφού ενώ πριν μπορούσαν να τα επεξεργαστούν μόνο συνδεδεμένοι χρήστες, πλέον θα μπορεί να τα επεξεργάζεται οποιοσδήποτε και τα αποτελέσματα θα εμφανίζονται αφού τα εγκρίνει οποιοσδήποτε από τους συνδεδεμένους χρήστες. Συνεπώς σε αυτές τις περιπτώσεις μιλάμε για περισσότερη ελευθερία και όχι για περιορισμό.

Επίσης σε αντίθεση με ότι ισχυρίζεται το άρθρο ουδέποτε υποχρεώθηκαν «οι συντάκτες να αναγράφουν τα στοιχεία τους», το μόνο που έχει περιορισθεί είναι η δημιουργία νέων άρθρων από μη συνδεδεμένους (έστω με ψευδώνυμο) χρήστες, και αυτό αποκλειστικά στην αγγλική wikipedia. Πηγαίνοντας σε οποιοδήποτε άρθρο οποιοσδήποτε, ακόμη και χωρίς να έχει εγγραφεί, μπορεί να επεξεργαστεί το κείμενό του. Ούτε ένα έλεγχο δεν έκανε αυτός ο δημοσιογράφος;

Βεβαίως φαίνεται ότι πρόκειται για ένα κακομεταφρασμένο και συμπυκνωμένο άρθρο από κάποιον που δεν κατάλαβε τι μεταφράζει (και πιθανό ούτε ο αρχικός συντάκτης είχε ιδέα τι γράφει). Καλό θα ήταν το Βήμα να αποφεύγει τους «πιασάρικους» τίτλους και να επιμείνει στην ακρίβεια των άρθρων του, αν παραμυθιάζει τους αναγνώστες για ποιο λόγο να το εμπιστευθούν και να συνεχίσουν να είναι αναγνώστες του;

Περισσότερες πληροφορίες για την επερχόμενη λειτουργία:

• A quick update on Flagged Revisions
• Flagged protection and patrolled revisions

UPDATE:

Όπως είχα γράψει το παρόν post είναι προσαρμογή ενός e-mail που έστειλα στο Βήμα. Το Βήμα δημοσίευσε την επιστολή, και την απάντησε ταυτόχρονα.

Η απάντηση που δίνει το Βήμα αφορά αποκλειστικά την χρήση της λέξης «λογοκρισία», την οποία δέχεται ως πολιτικά και ηθικά επιβαρημένη αλλά σωστή για την περίπτωση, και την χρήση της έννοιας «πρόσληψη» που θεωρεί επίσης σωστή έστω και αν όλοι αυτοί που υποτίθεται ότι προσλαμβάνονται, βρίσκονται εδώ και πολύ καιρό στον ίδιο χώρο (μιλάμε για μια αλλαγή διαδικασιών λοιπόν και όχι εισαγωγή και νέων προσώπων στις διαδικασίες, ακόμη και σε μια έμμισθη θέση όταν δίνεις σε κάποιον επιπλέον καθήκοντα δεν τον «προσλαμβάνεις» αλλά τον «αναβαθμίζεις»).

Έστω και αν δεχτούμε την δική τους άποψη για την χρήση κάποιων όρων, δεν έδωσαν καμία απάντηση για τα ουσιαστικά σφάλματα του άρθρου, όπως για το ότι «περιορίστηκε η πρόσβαση ανώνυμων χρηστών» ή ότι «από το 2005 υποχρεώνονται οι συντάκτες να αναγράφουν τα στοιχεία τους».

Τέλος, η επιστολή/mail που έστειλα περιείχε και την τελευταία παράγραφο από το παραπάνω κείμενο («Βεβαίως φαίνεται  [...] αναγνώστες του;«) την οποία το Βήμα δεν θέλησε να συμπεριλάβει. Ε λοιπόν, η λέξη «λογοκρισία» μπορεί να είναι πολιτικά και ηθικά επιβαρημένη αλλά σε αυτή την περίπτωση είναι σίγουρα ορθότερη.

Νομίζω ότι είναι καλό να συγκεντρώσω εδώ μερικές πληροφορίες και σκέψεις για το ζήτημα που απασχολεί αρκετούς από εμάς την τελευταία εβδομάδα. Την διαμάχη δηλαδή μεταξύ της National Portrait Gallery του Λονδίνου, και του Wikimedia Foundation. Το ζήτημα προέκυψε από την ανάκτηση 3300 αντιγράφων πορτραίτων από τον ιστότοπο της NPG και ανέβασμά τους στο Wikimedia Commons (πρακτικά την κοινή αποθήκη για όλες τις Βικιπαίδειες).

Ποιά είναι η National Portrait Gallery; Είναι μια κρατική πινακοθήκη στην Βρετανία που λειτουργεί από το 1856 και στεγάζει πορτραίτα. Αποστολή της σύμφωνα με την ίδια είναι «να προωθηθεί η εκτίμηση και η κατανόηση των ανδρών και των γυναικών που έχουν κάνει και κάνουν την βρετανική  ιστορία και πολιτισμό«.  Η πινακοθήκη συντηρεί τα πορτραίτα, τα εκθέτει και δημιουργεί φωτογραφικά αντίγραφα από αυτά, δηλαδή ψηφιακές φωτογραφίες, ακριβή αντίγραφα των πρωτότυπων πορτραίτων. Η συντριπτική πλειοψηφία των πορτραίτων αυτών είναι ηλικίας πάνω από ένα αιώνα, οι δημιουργοί τους έχουν πεθάνει πριν 70 χρόνια+, και άρα τα έργα αυτά δεν αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία κάποιου αλλά είναι κοινό κτήμα. Αυτό βεβαίως το δέχεται και η ίδια η NPG. Αυτό που ισχυρίζεται όμως (όπως και όλα τα βρετανικά μουσεία) είναι ότι οι φωτογραφίες-αντίγραφα που δημιούργησε είναι δική της πνευματική ιδιοκτησία. Με βάση αυτό, επιβάλλει περιορισμούς στο ποιός, πότε και πως θα δημοσιεύσει μια τέτοια φωτογραφία, αφού πρώτα καταβάλλει ένα σεβαστό αντίτιμο στην πινακοθήκη.

George Gordon Byron, 6ος Βαρώνος Byron, πίνακας του Richard Westall (1765-1836)

Για να έχουμε καλύτερη αντίληψη, το NPG διεκδικεί μεταξύ άλλων πλήρη δικαιώματα στην παρακάτω εικόνα του Λόρδου Μπάϊρον του 1813. Απλά επειδή φωτογράφισε τον πίνακα. Σύμφωνα με το NPG και τον Βρετανικό νόμο λοιπόν, το παραδίπλα είναι ένα πειρατικό αντίγραφο.

Είναι μια σύγκρουση δύο διαφορετικών νομικών συστημάτων αλλά και διαφορετικής νοοτροπίας. Πνευματικά δικαιώματα υπάρχουν για οποιοδήποτε έργο έχει ένα ελάχιστο όριο δημιουργικότητας (πρακτικά πολύ μικρό). Ένα ακριβές αντίγραφο ενός έργου που δεν έχει πνευματικά δικαιώματα, στις περισσότερες χώρες του κόσμου δεν θεωρείται ότι είναι δημιουργία. Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως θεωρείται ότι ένα αντίγραφο μπορεί να προστατεύεται ως πνευματική ιδιοκτησία ακόμη και αν δεν υπάρχει ίχνος δημιουργικότητας πέραν αυτής που είχε ο αρχικός δημιουργός και για την οποία τα πνευματικά δικαιώματα έχουν ήδη λήξει.  Αυτό που διεκδικεί η National Portrait Gallery  ακόμη και στις ΗΠΑ, παρότι ισχύει και εκεί η αγγλοσαξωνική ουτιλιταριστική προσέγγιση των πνευματικών δικαιωμάτων (copyright), έχει καταρριφθεί από την σχετική νομολογία (υπόθεση Bridgeman Art Library v. Corel Corp. ) . Στο Ηνωμένο Βασίλειο όμως μπορεί να διεκδικήσει copyright για το αντίγραφο οποιοδήποτε έργου όσο παλιό και αν είναι. Αυτή η διεκδίκηση θεωρείται καταχρηστική ακόμη και σε λοιπά κράτη της EE και ιδίως εκεί όπου επικρατεί η ανθρωπιστική και ιδεαλιστική προσέγγιση (droit d’ auteur, urheberrecht) μεταξύ άλλων και στην Ελλάδα.

Δεν νομίζω ότι υπήρχε οποιοσδήποτε τρόπος συμβιβασμού της NPG με οποιονδήποτε και κυρίως με το Wikimedia. Άλλωστε όπως γράφει ο Eric Moeler του Wikimedia  για την NPG,
«αρχικά έστειλε απειλητικά γράμματα προς το Ίδρυμα Wikimedia, ζητώντας μας να ‘καταστρέψουμε όλες τις εικόνες’. (Αντίθετα με δημόσιους ισχυρισμούς, αυτά τα γράμματα δεν περιλάμβαναν μια προσφορά για συμβιβασμό.)«. Το θέμα των δικαιωμάτων δεν μπορεί αν οριστεί ποσοτικά με «τόσα dpi«, οποιοσδήποτε δεχόταν πνευματικό δικαίωμα στην NPG ώστε να ορίσει αυτή τον τρόπο κυκλοφορίας των αντιγράφων, αναγκαστικά θα δεχόταν ότι έχει και την πνευματική ιδιοκτησία (άρα και το δικαίωμα να απαγορεύσει την κυκλοφορία). Εφόσον αναγνωριζόταν τέτοιο δικαίωμα, τότε όλο αυτό το υλικό δεν θα ήταν ελεύθερο και κοινό κτήμα όπως ο πρωτότυπος πίνακας. Προφανώς ένα δικαστήριο στην Αγγλία μπορεί να δικαιώσει την NPG, και το Wikimedia (παρότι είναι στις ΗΠΑ) να διαγράψει τις εικόνες. Ωστόσο το κέρδος θα είναι η δημοσιοποίηση αυτού του προβλήματος στο κοινό. Εάν όλα έμεναν κρυμμένα σε e-mail μεταξύ δυο οργανισμών και των δικηγόρων τους, πώς θα ενημερωνόταν το κοινό έτσι ώστε να υπάρξει πίεση για την αλλαγή του νόμου;

Το πρόβλημα της χρηματοδότησης των μουσείων δεν μπορεί να καλύψει το πρόβλημα πρόσβασης σε κάτι που είναι κοινό κτήμα. Για να επιβάλλει licencing fees θα πρέπει να έχει το έχει το copyright και εκεί βρίσκεται το πρόβλημα. Είναι πολύ πιθανό το να δεχόταν η NPG να δημοσιεύσει τις επίμαχες εικόνες υπό μια ελεύθερη άδεια creative commons όπως έκαναν άλλες πινακοθήκες, μουσεία και αρχεία (όπου όμως δημοσίευσαν νεότερο υλικό που δεν είναι κοινό κτήμα). Για κάποιους μπορεί να φαίνεται λύση αυτό, αλλά αν κάποιος δεν έχει το copyright δεν μπορεί να επιβάλλει οποιουσδήποτε όρους (ακόμη και ελεύθερους). Το πρόβλημα τότε δεν θα ήταν οι εικόνες που δέχτηκε να απελευθερώσει αλλά οι εικόνες για τις οποίες θα απαγόρευε την αναδημοσίευση. Και εδώ είναι απαραίτητο το εύλογο ερώτημα: Εάν ιδρυτικός σκοπός της πινακοθήκης ήταν να διευκολύνει την πρόσβαση του κοινού σε όλα αυτά τα πορτραίτα, τότε το να θέτει περιορισμούς στον τόπο και χρόνο δημοσίευσης δεν έρχεται σε αντίθεση με τον σκοπό του; Η ίδια η πινακοθήκη χρησιμοποιεί ως φύλο συκής την δωρεάν είσοδο στην έκθεση, όπου βεβαίως δεν εκτίθενται όλα τα πορτραίτα και βεβαίως δεν επιτρέπεται η φωτογράφηση.

Δεν νομίζω ότι έχει κανείς αντίρρηση ότι ο σκοπός ύπαρξης αυτού του οργανισμού θα επιτελλούνταν καλύτερα εάν προωθούσε ο ίδιος την ελεύθερη διακίνηση και χρήση των πορτραίτων του, έτσι ώστε να είναι προσβάσιμα σε όσο το δυνατό περισσότερο κόσμο. Προφανώς όμως έχει έρθει σε μια κατάσταση που θυμίζει άνετα ελληνικές ΔΕΚΟ, που ενώ σκοπός ύπαρξής τους είναι η εξυπηρέτηση του δημόσιου συμφέροντος, λειτουργούν με επιχειρηματική λογική αναζήτησης μεγαλύτερων κερδών (φαντάζομαι ότι οι μισθοί των ΔΣ είναι ανάλογοι με τον τζίρο). Άλλωστε πρόσφατε ξεκίνησε συζήτηση για ένα ανάλογο θέμα με το Νέο Μουσείο Ακρόπολης όπου αντί το ίδιο να προωθεί τον ελληνικό πολιτισμό και να διαφημίζεται διανέμοντας ελεύθερα φωτογραφίες, περιορίζει τους αποδέκτες φωτογραφιών (και νομίζω πρόσφατα απαγόρευσε και την φωτογράφηση εντός του μουσείου).  Συνεπώς δεν έχει άδικο ο vrypan όταν λέει ότι η NPG ξέχασε τον σκοπό της και τους χρηματοδότες της. Εφόσον υπάρχει για την εξυπηρέτηση του συμφέροντος των βρετανών πολιτών και για συγκεκριμένο σκοπό, και χρηματοδοτείται από αυτούς, τότε δεν μπορεί να λειτουργεί με λογική κερδοσκοπικής εταιρίας ή ενός οργανισμού που έχει γιγαντωθεί γραφειοκρατικά σε κάτι αυτοτροφοδοτούμενο μακριά από το σκοπό ύπαρξής του. Συνεπώς ακόμη και αν έχει το δικαίωμα, το να το εξασκεί με αυτό τον τρόπο είναι εναντίον του σκοπού του.